Εκδοτική πρωτοβουλία - το πέρασμα
Ταυτότητα
Βιβλία
Συγγραφείς
Η Συζήτηση
Προτάσεις
Επικοινωνία
συνάντηση ανθρώπων και ιδεών
Νίκος Κουνενής
Κριτική - Βιβλίο, «Αντιτετράδια της εκπαίδευσης», τχ. 9

«Εις μορφήν έπους νέου...»
Κώστας Βούλγαρης, Αερσίλοφος χώρα, εκδόσεις «το πέρασμα», σελ. 224


Του Νίκου Κουνενή


 Τέσσερα χρόνια μετά το μυθιστόρημά του «Η μέρα με τις δεκατέσσερις νύχτες», ο πεζογράφος, δοκιμιογράφος και κριτικός Κώστας Βούλγαρης επανεμφανίζεται με ένα βιβλίο διαφορετικό από τα προηγούμενά του, το οποίο ταυτόχρονα διαφοροποιείται ριζικά και από το σύνολο των αφηγηματικών έργων άλλων δημιουργών, που μέχρι σήμερα είχα την τύχη να διαβάσω. Η παρούσα κατάθεση μπορεί να χαρακτηριστεί ως αποτέλεσμα ενός φιλόδοξου -και πιεστικά αναγκαίου για τον συγγραφέα, στην παρούσα φάση της λογοτεχνικής του εξέλιξης- αφηγηματικού πειράματος, το οποίο συνοδεύεται αναπόφευκτα από την οικειοθελή αποδοχή ανάληψης του απολύτως αναγκαίου κόστους: η ανάγνωση του βιβλίου απαιτεί αφενός ένα ήδη ασκημένο στη γλώσσα και τις τεχνικές της αφήγησης αναγνωστικό κοινό και αφετέρου τη διάθεση του τελευταίου να ασκηθεί ακόμη περισσότερο -και με τρόπους αρκετά διαφορετικούς από τους συνήθεις- επί των κειμένων κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης. Επ' αυτού, ο Βούλγαρης αποδεικνύεται λίαν χειραφετημένος: στο πλάι τού αναφερθέντος περιορισμού αποφασίζει να ορθώσει έναν ακόμη, που αναφέρεται στην επιλογή του να εκδώσει το βιβλίο σε έναν εξαιρετικά αξιόλογο, πλην μικρό και μη εμπορικό, εκδοτικό οίκο.
Η «Αερσίλοφος χώρα» είναι μια συλλογή σύντομων πεζογραφικών κειμένων, τα οποία, στη μεγάλη τους πλειονότητα, έχουν εξωθηθεί από τον συγγραφέα πέραν των διαχωριστικών γραμμών, οι οποίες οριοθετούν, με την αναπόφευκτη ακαμψία, τα γνωστά μας λογοτεχνικά είδη. Διήγημα, αφήγημα, σύντομο δοκίμιο, απόφθεγμα, αφορισμός, «καταλογογράφηση», λήμμα, συνευρίσκονται εδώ σε διαφορετικές κάθε φορά αναλογίες και με αλλιώτικα κατά περίπτωση διακριτικά γνωρίσματα. Συνεκτικοί αρμοί και επικαθοριστικοί παράγοντες στο κάθε επιμέρους εγχείρημα αλλά και στο σύνολο του έργου είναι η απολύτως ιδιαίτερη γλώσσα και το αντίστοιχό της -και ευρισκόμενο σε μια σχέση διαρκούς αλληλεπίδρασης μαζί της- ύφος. Χρησιμοποιώντας μια ποσοτικά και ποιοτικά απίστευτη ποικιλία λέξεων -υπαρκτών (αν και συχνά ανανοηματοδοτημένων) αλλά και επινοημένων από τον ίδιο- και λειτουργώντας παραβατικά επί των γραμματικών και συντακτικών κανόνων, ο Βούλγαρης αναβαθμίζει δραστικά το γλωσσικό του οπλοστάσιο, προσδίδοντάς του έναν κυρίαρχο ρόλο στο όλο εγχείρημα. Αττική διάλεκτος, ελληνιστική, βυζαντινή (λόγια, εκκλησιαστική και δημώδης), καθαρεύουσα και δημοτική γλώσσα καθίσταται δυνατό να συναντηθούν αρμονικά -και ως εκ τούτου πειστικά- εντός των κειμένων, «εις μορφήν έπους νέου»: έπους ιστορίας, γλώσσας, ιδεών.  Η γλώσσα  νοηματοδοτεί την ουσία της «πλοκής» -όποτε αυτή υπάρχει- η γλώσσα χρωματίζει την εικαστική «μετάφρασή» της μέσα στο μυαλό του αναγνώστη, η γλώσσα καθιστά ευδιάκριτο, εύκαμπτο και ταυτόχρονα ανθεκτικό το νήμα που διατρέχει το όλο έργο: το περιεχόμενο του τελευταίου θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως μια αδιάκοπη, δημιουργική και ταυτόχρονα βασανιστική, συνομιλία του συγγραφέα- υποκειμένου με την Ιστορία και την ιστορία (του), τον μύθο και την παράδοση, την πολιτική (με το π κάποτε κεφαλαίο και άλλοτε μικρό), τον εξωστρεφή και ενδοστρεφή κριτικό του στοχασμό, τη γνώση και τη μνήμη του. Γνώση και μνήμη, ιδωμένες ως σύστημα αέναων και διαρκώς μεταβαλλόμενων προσλήψεων και υποκειμενικών καταγραφών και παραδοχών, σηματοδοτούν το εν γένει περιεχόμενο της σκέψης του δημιουργού, εγείροντάς από τον ίδιο την απαίτηση της πεζογραφικής έκφρασής τους με τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο μπορεί να το εκφράσει η λογοτεχνία (και εν προκειμένω η «δική του» λογοτεχνία).
Αιχμάλωτος της ανάγκης να διερευνά συνεχώς τις αντοχές του λόγου, μέσα από πιεστικές δοκιμασίες τις οποίες επιβάλει στα κατά καιρούς όριά του, ο Κώστας Βούλγαρης κερδίζει με αυτό του το έργο το δυσκολότερο απ' όλα τα λογοτεχνικά στοιχήματα που κατά καιρούς έχει βάλει με τον εαυτό του, αυτό της υπέρβασης των ορίων του μοντερνισμού. Τη φορά αυτή ο πήχυς δεν ανέβηκε απλώς: μετατοπίστηκε ταυτόχρονα μακράν του ασφαλούς στρώματος, το οποίο καθιστά ασφαλή και ανώδυνη μιαν πιθανή αποτυχία. Εν τέλει, και κατά τη γνώμη μου πάντα, το ριψοκίνδυνο άλμα του συγγραφέα αποδεικνύεται λίαν επιτυχές. Κι ας συντελείται ενώπιον μικρού αριθμού θεατών.

 

Ο Νίκος Κουνενής είναι πεζογράφος

«Αντιτετράδια της εκπαίδευσης», τχ. 97